Głosy ptaków

Ptaki wydają różnorakie odgłosy, służące im do powiadamiania otoczenia o zaistniałych zdarzeniach. Za pomocą dźwięków samce starają się przywabić partnerki, zaznaczają granice swojego terytorium lub głośnymi okrzykami przepędzają rywali. Sygnały dźwiękowe służą również do "rozmów" między członkami ptasiej rodziny czy stada. Kiedy w gęstwinie traw lub krzaków ptaki się nie widzą, nawołują się, sygnalizując w ten sposób swoją obecność w danym miejscu. Inne głosy służą do zawiadamiania o odkrytym źródle pożywienia, inne do ostrzegania przed zagrożeniem z powietrza, jeszcze inne - do wszczynania alarmu, gdy zostanie zauważony drapieżnik naziemny. Do zilustrowania niektórych odgłosów posłużę się przykładami z repertuaru sygnałów wydawanych przez nury lodowce, które niekiedy pojawiają się w Polsce w czasie sezonowych wędrówek.

Oto głosy społeczne - dźwięki niezbyt głośne, służące do komunikacji między członkami grupy lodowców znajdujących się w pobliżu. A tak brzmią "skargi" - rozgłośne sygnały, służące do kontaktu z lodowcami znajdującymi się w znacznym oddaleniu. "Chichot" jest sygnałem alarmowym: "uwaga! intruz lub drapieżnik!" "Jodłowanie" jest wydawane tylko przez samce i służy do oznaczania i obrony własnego terytorium.

Również ciekawie brzmią głosy kontaktowe żurawi lecących w stadzie. Okrzyki żurawi są bardzo głośne. dzieje się to za sprawą silnie wydłużonej i zapętlonej tchawicy, która wciska się do zagłębienia w grzebieniu mostka. Zagadnienie budowy tchawicy ptaków jest bardzo ciekawe. Okazuje się, że nie tylko żurawie mają wydłużone tchawice. Podobnie wydłużone tchawice można spotkać u łabędzi, bezpłetwców, u ptaków z rodzaju Manucodia i Phonygammus i in.

W większości przypadków do wytwarzania dźwięków służy ptakom specjalny narząd głosowy umieszczony na końcu tchawicy, w miejscu w którym rozdziela się ona na 2 oskrzela. Narząd ten nosi nazwę krtani dolnej. W krtani dolnej znajduje się szereg błon, pełniących funkcję strun głosowych. Elementami krtani dolnej porusza zespół cienkich i silnych mięśni. Krtań dolna wytwarza dźwięk wtedy, gdy skurcze mięśni wprawiają w drgania jej elementy oraz przepływający przez nią słup powietrza. Wytworzony w ten sposób dźwięk zostaje wzmocniony przez komory głosowe (worki powietrzne), które są częścią układu oddechowego ptaków. Narząd głosowy ptaków śpiewających składa się z dwóch części, które mogą być kontrolowane niezależnie; tak więc ptaki mogą wytwarzać 2 dźwięki jednocześnie. U niektórych gatunków papug budowa krtani dolnej pozwala na naśladowanie ludzkiej mowy.

Niektóre ptaki do wytwarzania dźwięków używają innych narządów niż aparat głosowy. Na przykład, dorosły bocian biały potrafi głośno "klekotać" dziobem - jego narząd głosowy jest tak zredukowany, że właściwie nie wytwarza dźwięków. Dorosłe bociany białe wydają niekiedy niezbyt głośne, syczącoskrzeczące dźwięki, jednak głównym sposobem komunikacji głosowej pozostaje klekotanie. Podczas klekotania bociany białe zadzierają głowę, zarzucając sobie ją aż na grzbiet. Odchylenie głowy do tyłu powoduje zwiększenie objętości jamy gardła, która staje się rezonatorem dźwięku, zgłaśniającym klekotanie. Również niezwykłym brzmieniem charakteryzuje się "prawie mechaniczny głos" (należący do zachowań godowych) dubeltów - rzadkich w Polsce ptaków z rzędu siewkowych. Odgłos ten przypomina rzucanie kamyków po szklanej powierzchni. Dzięcioły, oprócz normalnie wytwarzanego głosu, "bębnią." Bębnienie polega na szybkim uderzaniu dziobem o gałąź lub konar drzewa. Niektóre dzięcioły bębnią w budki lęgowe lub latarnie uliczne, żeby bębnienie było jak najbardziej donośne. Wówczas ich godowy werbel brzmi na przykład tak.

Bardzo ciekawy jest godowy śpiew samca głuszca. Składa się on z następujących po sobie czterech faz. Pierwszą fazą jest klapanie przypominające uderzanie o siebie dwóch pustych w środku patyków. Klapanie przechodzi płynnie w trylowanie, które jest po prostu szybszym klapaniem. Trylowanie zakończone jest korkowaniem, tj. ostatni ton trylowania jest silnie zaakcentowany i brzmi podobnie do wyciągania korka z butelki. Ostatnim elementem tej niezwykłej pieśni jest szlifowanie przypominające (w bardzo dużym przybliżeniu) ostrzenie kosy. Podczas tej fazy śpiewu, trwającej około trzech sekund, głuszec ma przymknięte oczy i (jak wieść niesie) nic nie słyszy. A oto śpiew godowy głuszca.

W wilgotnych lasach Ameryki Południowej żyją tłuszczaki, ptaki z rzędu lelkowych, których kolonie lęgowe znajdują się w jaskiniach. Do orientowania się w ciemnych jaskiniach tłuszczaki wykorzystują echolokację. Wydają charakterystyczny klekot i nasłuchują echa odbitego od ścian i innych przeszkód w jaskini.

Do wytwarzania odgłosów mogą służyć również skrzydła, a nawet pióra. Niektóre gatunki ptaków potrafią "klaskać" skrzydłami. Np. sowa uszata "klaszcze" skrzydłami w okresie godów. Podczas gdy u sowy uszatej są to pojedyncze uderzenia, u sowy błotnej są to dłuższe serie "klaśnięć". "Klaskać" skrzydłami potrafią również lelki. Oto przykład "klaskania" skrzydłami występującego również w Polsce lelka kozodoja. Skrzydła lecących ptaków wydają niekiedy charakterystyczny świst. Nie wiem, co ten świst oznacza w mowie ptaków, ale dla naszych, ludzkich uszu dźwięk ten brzmi interesująco. Oto świst skrzydeł łabędzi niemych, a tak brzmi świst skrzydeł zrywającego się do lotu samca gągoła. Świszczący odgłos wydają również skrzydła innych gatunków ptaków, np. gołębi.

Samiec bekasa kszyka w okresie godowym krąży wysoko nad swym terytorium i co pewien czas nurkuje gwałtownie ku ziemi, rozkładając szeroko sterówki zewnętrzne (pióra ogona), co powoduje ich wibrację i beczący dźwięk.



alfabet ptaków
ptaki wróblowe
ptaki niewróblowe1   - blaszkodziobe, brodzące, kukułkowe, rurkonose...
ptaki niewróblowe2   - gołębiowe, dzięciołowe, sowy...
strona główna