Pióra ptaków

Obecnie panuje pogląd, że ptaki są potomkami drapieżnych dinozaurów. Wykopaliska potwierdzają, że niektóre dinozaury były pokryte piórami. Wszystkie ptaki żyjące dziś na ziemi mają ciało pokryte piórami, przy czym niektóre części skóry (różne u różnych gatunków) pozostają nieopierzone (np. stopy, plamy lęgowe).

Pióra, tak jak włosy u ssaków lub łuski u gadów, zbudowane są z substancji białkowej, zwanej keratyną. Wyrastają one z brodawek skórnych zbudowanych z komórek mezodermalnych. Pióro składa się z centralnie położonej osi, z której wyrastają na boki wąskie, rogowe listewki, zwane promieniami. Promienie dzielą się na promyki zaopatrzone w małe haczyki. Przy pomocy tych haczyków promyki łączą się ze sobą, tworząc gładkie, elastyczne powierzchnie zwane chorągiewkami - są dwie chorągiewki: zewnętrzna i wewnętrzna. Pióra lotek są asymetryczne - ich chorągiewka zewnętrzna jest węższa niż chorągiewka wewnętrzna. Część osi pióra wyrastająca ze skóry, dochodząca do chorągiewki, nazywa się dutką, reszta osi o czworokątnym przekroju nosi nazwę stosiny. Dutka jest rurką wypełnioną delikatnymi rogowymi łuskami (tzw. duszą). Przez całą długość stosiny, po jej brzusznej stronie biegnie rowek. Stosina wypełniona jest rdzeniem z licznymi przestrzeniami powietrznymi.

Wśród piór można wyróżnić pióra konturowe i puchowe. Pióra konturowe pokrywają ciało ptaka, zachodząc na siebie dachówkowato i nadając mu odpowiedni, opływowy kształt. Pióra wyrastające z tylnych części skrzydeł nazywają się lotkami, a pióra wyrastające z ogona noszą nazwę sterówek. Lotki i sterówki są piórami sztywnymi i dużymi, a ich zadaniem jest stworzenie powierzchni nośnej, umożliwiającej ptakom aktywne latanie. Promyki piór okrywowych znajdujące się na promieniach wyrastających u nasady pióra nie mają haczyków. Pióra strusi i pingwinów zostały zredukowane do samych tylko stosin, zatraciły promienie i promyki, co upodabnia je do włosów ssaków. Pióra kur jedwabistych (rasa kur domowych pochodząca z Azji) mają bardzo cienkie stosiny i przypominają puch lub miękkie włosy. Z kolei pióra sów i lelków są pokryte specjalnymi, delikatnymi włoskami, co sprawia, że lot tych ptaków jest bezszelestny. U papóg żako i kakadu oraz u czapli wyrastają specjalne pióra, które bardzo łatwo się kruszą. Noszą one nazwę piór pudrowych i są pomocne w pielęgnacji piór. Ptaki, krusząc dziobami pióra pudrowe, rozprowadzają powstały proszek po brudnych miejscach.

Pod piórami konturowymi znajdują się pióra puchowe, mające zredukowaną stosinę i miękkie promienie, wyrastające wprost z dutki. Ich promyki pozbawione haczyków nie łączą się ze sobą. Pióra puchowe pełnią rolę izolacyjną.

Ptasie pióra spełniają ważną rolę w utrzymaniu odpowiedniej ciepłoty ciała. Kiedy jest zimno, ptaki stroszą pióra tak, że ich końce się stykają, tworząc izolacyjną warstwę powietrza zapobiegającą wychłodzeniu ciała. Kiedy ptakom jest za gorąco, podnoszą pióra tak, aby ich końce się nie stykały, co umożliwia swobodną wymianę ciepła z otoczeniem i zapobiega przegrzaniu.

U wielu gatunków ptaków występują pióra ozdobne. Przybierają one różne kształty i mają różne zabarwienie. Pełnią one ważną rolę w okresie godowym przy doborze partnerów. Na przykład brązowo-zielone pióra pokryw nadogonowych samca pawia są mocno wydłużone, a na ich końcach znajdują się "pawie oka" utworzone przez koncentryczne kręgi: czarny, niebieski, płowy i żółty.

Barwa piór zależy od ilości zawartych w nich barwników: melaniny (daje barwę czarną, brązową i niektóre odmiany barwy żółtej), lipochromów, turakowerdyny, psittacyny i in. Niektóre barwniki takie jak np. melaniny, psittacyny i in. są wytwarzane przez same ptaki, natomiast inne barwniki (karotenojdy dające barwę czerwoną i pomarańczową) muszą być dostarczane w pożywieniu. Niektóre barwniki mają ciekawe własności. Np. u turaków (ptaków żyjących w dżungli i na sawannach Afryki południowej) występuje czerwony barwnik, turacyna, który rozpuszcza się w wodzie. Podczas kąpieli turaki zabarwiają wodę na czerwono. Kolor piór zależy również od mikroskopowej budowy samych piór. W keratynie piór (substancja białkowa, z której zbudowane są również pazury, włosy, rogi i dzioby) znajdują się mikroskopijne pęcherzyki, w których dochodzi do rozszczepienia światła i załamywania się fal świetlnych. Tak powstaje np. niebieski kolor lusterka na skrzydle u sójki. U niektórych gatunków ptaków oba sposoby powstawania barw występują w jednym piórze. Na przykład zielony kolor powstaje wówczas z połączenia żółtej barwy, pochodzącej od żółtego barwnika znajdującego się w piórach oraz barwy niebieskiej powstającej w wyniku rozszczepienia światła. U niektórych gatunków ptaków występują pióra o metalicznym połysku. Takie pióra są z reguły sztywniejsze, nie zachodzą na siebie, a ich promyki nie mają haczyków. Warstwa cząsteczek melaniny o mikroskopijnej grubości, która wyściela pryzmatyczne, wewnętrzne struktury tych piór, w odpowiedni sposób odbija i rozszczepia światło. Kolor piór o metalicznym połysku zmienia się w zależności od kąta padania światła i od pozycji patrzącego. Barwa upierzenia ptaków spełnia często rolę ochronną, maskującą je w otoczeniu. U wielu gatunków ptaków (np. u bażanta) występuje dymorfizm płciowy w ubarwieniu. Oznacza to, że obie płcie różnią się barwą upierzenia. Z reguły samce są barwnie upierzone, natomiast samiice przyjmują barwy ochronne. Jednak u płatkonogów (ptaków należących do rzędu siewkowych) samice są większe od samców i barwniej upierzone, a w dodatku w okresie godowym tokują i zajmują się przepędzaniem innych samic z własnego terytorium. Również u wielu gatunków ptaków, u których obie płcie ubarwione są jednakowo, obserwuje się sezonowe zmiany barwy upierzenia.

Pióra są co jakiś czas wymieniane. Stare pióra wypadają, a na ich miejscu wyrastają nowe. Zjawisko to nazywa się pierzeniem. Niektóre gatunki ptaków (np. gęsi) pierzą się raz w roku, inne (np. niektóre gatunki kaczek) - 2 razy.

Oprócz czyszczenia piór z brudu ptaki stosują również bardzo ważny zabieg - wygładzanie. Gdy struktura pióra zostaje rozerwana, ptaki, przesuwając dziobami po uszkodzonych powierzchniach zbliżają do siebie promyki, które za pomocą haczyków ponownie łączą się w gładką całość. Toaleta piór obejmuje również natłuszczanie stosowane przez gatunki wodne (np. przez kaczki). Gruczoł kuprowy kaczki wytwarza specjalną, tłustą wydzielinę, którą ptak rozprowadza dziobem po piórach. Zabieg ten sprawia, że pióra nie nasiąkają wodą, a wilgoć nie przenika do skóry. Ptaki żywiące się rybami, nie mające gruczołów z wydzieliną do natłuszczania piór muszą suszyć pióra. Tak na przykład kormorany po polowaniu na ryby siedzą na gałęziach z rozpostartymi skrzydłami tak długo, aż pióra wyschną. Ptaki mają też sposoby na pozbycie się pasożytów piór i skóry. Na przykład gawrony chętnie siadają przy mrowisku i pozwalają mrówkom swobodnie chodzić po sobie. Mrówki obficie spryskują skórę i pióra mrówczą wydzieliną, której głównym składnikiem jest kwas mrówkowy. Kwas mrówkowy jest naturalnym środkiem niszczącym pasożyty skóry i piór. Podobną rolę spełnia dym. Niektóre ptaki chętnie przelatują przez dym, aby wypłoszyć spomiędzy piór uciążliwe pasożyty.


alfabet ptaków
ptaki wróblowe
ptaki niewróblowe1   - blaszkodziobe, brodzące, kukułkowe, rurkonose...
ptaki niewróblowe2   - gołębiowe, dzięciołowe, sowy...
strona główna